Spiegel Historiael ,Jacob van Maerlant, (ca. 1230-1235 – ca. 1288-1300)

14192

Spiegel Historiael is een rijk geïllustreerde uitgave rond het gelijknamige middeleeuwse geschiedwerk van Jacob van Maerlant (ca. 1230/1235 – ca. 1288/1300). Het boek brengt tekstfragmenten uit Van Maerlants werk samen met uitvoerig commentaar en reproducties van miniaturen uit het rijk verluchte 14e-eeuwse Haagse handschrift KA XX. Hierdoor is de uitgave zowel een kennismaking met Van Maerlants geschiedschrijving als met de beeldcultuur van de middeleeuwse handschrifttraditie.

De oorspronkelijke Spiegel Historiael ontstond in de late 13e eeuw en behoort tot Van Maerlants omvangrijkste werken. Het is een wereldgeschiedenis in Middelnederlandse verzen, grotendeels gebaseerd op het Latijnse Speculum Historiale van Vincent van Beauvais. Van Maerlant wilde historische en religieuze kennis toegankelijk maken voor een publiek dat geen Latijn beheerste. De geschiedenis wordt daarbij vanuit een uitgesproken middeleeuws-christelijk wereldbeeld voorgesteld: de schepping en Bijbelse geschiedenis vormen het uitgangspunt, waarna verhalen uit de klassieke oudheid, de geschiedenis van vorsten en volkeren en gebeurtenissen uit de christelijke wereld aan bod komen.

De onderwerpen zijn daardoor bijzonder breed. Figuren en gebeurtenissen uit de Bijbel staan naast Alexander de Grote, Hannibal, Julius Caesar, koning Arthur, Karel de Grote, kruistochten, heiligenlevens en verhalen over koningschap, oorlog en geloof. Historische gebeurtenissen, overgeleverde verhalen en religieuze interpretaties lopen daarbij in elkaar over. Geschiedenis had in de middeleeuwen niet uitsluitend tot doel het verleden vast te leggen, maar moest ook morele en religieuze lessen bieden.

Deze uitgave besteedt ruime aandacht aan de middeleeuwse miniaturen die de tekst visueel begeleiden. De afbeeldingen tonen onder meer veldslagen, ridders, vorsten, religieuze voorstellingen, steden en andere verhalende scènes. Kenmerkend zijn de heldere kleuren, goudachtige accenten, gestileerde figuren en dicht opgebouwde composities. Perspectief en anatomische verhoudingen zijn ondergeschikt aan de leesbaarheid en betekenis van de voorstelling. De illustraties functioneren daardoor niet alleen als versiering, maar vormen een visuele interpretatie van de beschreven gebeurtenissen. Verschillende reproducties tonen bovendien volledige handschriftbladen, waardoor ook de oorspronkelijke samenhang tussen tekst, initialen, marginalia en miniaturen zichtbaar wordt.

Van Maerlants schrijfstijl is didactisch en verhalend. Hij schreef in de volkstaal en gebruikte rijmende verzen om omvangrijke hoeveelheden kennis op een relatief toegankelijke en geordende manier over te brengen. Zijn werk combineert geschiedschrijving met religieuze beschouwing, moraliserende passages en verhalen. Voor Van Maerlant stond kennisoverdracht centraal, maar zijn teksten geven tegelijkertijd een duidelijk beeld van de waarden en denkbeelden van zijn tijd.

Jacob van Maerlant geldt als een van de belangrijkste Middelnederlandse auteurs van de 13e eeuw. Over zijn leven zijn slechts beperkte gegevens met zekerheid bekend. Hij was vermoedelijk afkomstig uit de Nederlanden en wordt onder meer in verband gebracht met het eiland Voorne en later met Damme. Zijn oeuvre is uitzonderlijk omvangrijk en omvat naast geschiedschrijving ook werken over natuurkennis, Bijbelse geschiedenis en andere onderwerpen. Bekende werken zijn onder meer Der Naturen Bloeme, Rijmbijbel en Spiegel Historiael. Een belangrijk aspect van zijn betekenis ligt in het toegankelijk maken van geleerdheid die voordien voornamelijk in Latijnse teksten beschikbaar was.

De 13e eeuw waarin Van Maerlant schreef was een periode waarin kennis sterk verbonden was met kerk, klooster en hof, maar waarin ook de volkstalen steeds belangrijker werden als literaire en intellectuele taal. Handschriften werden met de hand vervaardigd en konden, afhankelijk van hun opdrachtgever, uitgebreid worden voorzien van initialen en miniaturen. De geïllustreerde handschriften die later van Van Maerlants teksten werden gemaakt, tonen hoe zijn werk binnen deze cultuur van tekst, kennisoverdracht en beeldtraditie bleef voortleven.

De hier aangeboden uitgave van Davidsfonds/Clauwaert, tot stand gekomen in samenwerking met de Koninklijke Bibliotheek, combineert historische toelichting met tekstfragmenten en reproducties van het Haagse handschrift. De bijdragen en toelichtingen plaatsen zowel Van Maerlants tekst als de afzonderlijke miniaturen in hun literaire, historische en kunsthistorische context. Daarmee is het boek niet enkel een presentatie van een middeleeuwse tekst, maar tevens een geïllustreerde studie van de wereld waarin deze tekst ontstond en werd overgeleverd.

Afmetingen en specificaties

• Titel: Spiegel Historiael
• Auteur: Jacob van Maerlant
• Uitgever: Davidsfonds/Clauwaert
• ISBN: 90-6306-358-X
• Aantal pagina’s: 176
• Uitvoering: gebonden boek met stofomslag
• Illustraties: reproducties van middeleeuwse handschriften en miniaturen, grotendeels in kleur
• Hoogte: 34 cm
• Breedte: 27 cm
• Gewicht: 1,34 kg